HuPopedija: Najstarija pozorišta u Srbiji (2. deo)

Aleksandra Nikolić
21. feb 2021.

U drugom delu teksta o najstarijim pozorištima u Srbiji saznaćete mnoge zamiljivosti koje možda niste znali o Narodnom pozorištu u Beogradu, pre svega njegovom nastajanju.

Iako su Srpsko narodno pozorište i Novi Sad bili glavni kulturni centar sredinom 19. veka, u Beogradu počinju da se razvijaju duhovni vidici i kulturne težnje. Zahvaljujući mladim ljudima koji se nakon školovanja u inostrantsvu (pretežno u Francuskoj i Nemačkoj) vraćaju za Beograd i pomažu pri osavremenjavanju srpske kulture. Ideja o osnivanju Narodnog pozorišta u Beogradu pokrenuta je pedesetih godina 19. veka za vreme vladavine kneza Aleksandra Karađorđvića. Godine 1852. godine počela je izgradnja Pozorišta na Zelenom vencu, a već sledeće godine u avgustu radovi su stali zbog trošnog zemljišta i podzemnih voda. Ideja o nastavku izgradnje Narodnog pozorišta na Zelenom vencu, pala je vodu s povratkom Obrenovića na vlast.

Početkom 1863. godine predstave su izvođene u Kneževoj pivari i dvorani hotela „Srpska kruna”, a na nekim sačuvanim plakatima štampano je i zaglavlje „Narodno pozorište u Beogradu”. Igran je standardni repertoar toga vremena, uslovljen iskustvima i sklonostima glumaca iz Novog Sada i Zagreba koji su činili glumačku družinu. Nakon gostovanja Srpskog narodnog pozorišta iz Novog Sada i odgledane predstave „Gospođe i husari”,  oduševljeni knez Mihailo Obrenović obećava da će sagraditi zgradu Narodnog pozorišta u Beogradu. Kneževa odluka da finansira podizanje zgrade pozorišta u Beogradu bila je namenjena malobrojnoj, ali za zvaničnu državnu politiku presudno važnoj publici: pored građana prestonice, to su bili đaci, studenti, činovnici i vojska. „Oni predstavljaju okosnicu tela nacije, od kojeg se očekuje prevazilaženje ruralnih regionalnih identiteta i prihvatanje novog – prestoničkog, homogenog i hegemonijskog, zvaničnog nacionalno-državnog identiteta.”

Posle ubistva kneza Mihaila (1868), Jovan Ristić i Jovan Gavrilović, namesnici maloletnog kralja Milana Obrenovića, podržali su ideju da se nastavi sa izgradnjom pozorišnog zdanja. To nije bila samo posledica njihove lične privrženosti pozorištu, nego i želja da se dinastiji Obrenovića obezbedi jedan od dokaza njenog legitimiteta.


Izgradnja zgrade Pozorišta na Trgu

Otvaranje Narodnog pozorišta u Beogradu pripremano je na „dva koloseka”: užurbano je zidana zgrada i osnovan je prvi stalan glumački ansambl. Na konkurs za glumački ansambl Narodnog pozorišta javila se gotovo cela trupa Srpskog narodnog pozorišta (dvadeset četiri člana, svi osim Laze Telečkog, Koste Hadžića i Ljubomira – Ljube Subotića)! To je među vojvođanskim i novosadskim političarima, i ličnostima iz kulturnog i pozorišnog života, izazvalo opravdanu zabrinutost za opstanak novosadskog pozorišta. Jovan Đorđević – iako još upravnik Srpskog narodnog pozorišta, bio je predviđen za upravnika Narodnog pozorišta u Beogradu – što je izazvalo žestoke kritike nakon što su ga postavili na tu funkciju.

Prva predstava Narodnog pozorišta, istorijska drama „Đurađ Branković Obernjika”, izvedena je 10. novembra 1868, u sali „Kod engleske kraljice”. Naslovnu ulogu, kao gost, tumačio je novosadski glumac Laza Telečki.

Prva predstava u novoj zgradi pozorišta (koja je izgrađena za četrnaest meseci) izvedena je 30. oktobra 1869. godine. Reč je o panegiriku posvećenom dinastiji Obrenović, o „Slici iz narodnog života u tri čina, sa pevanjem: Posmrtna slava kneza Mihaila” koju je, posle porudžbine uprave pozorišta, napisao Đorđe Maletić.


Plakat za prvu predstavu u novoj zgradi Narodnog pozorišta

Okosnicu repertoara Narodnog pozorišta činila su dela domaće dramske književnosti, sa snažno naglašenom nacionalnom osnovom i u sadržaju i u jeziku. Zato su već u prvih nekoliko godina i u Beogradu bila prikazana dela svih značajnijih srpskih dramatičara: Jovana Sterije Popovića, Lazara Lazarevića, Atanasija Nikolića, Jovana Subotića, Đure Jakšića, Laze Kostića i Koste Trifkovića. Izvođeni su i klasici evropske dramaturgije: Šekspir, Molijer, Goldoni, Lesing, Šiler, Igo i Gogolj...

Deo zgrade pozorišta bio je renoviran 1870, pa 1911, ali je ubrzo stradao u Prvom svetskom ratu. Nakon toga zgrada je opet renovirana pa je još jednom stradala u bombardovanju Beograda 6. aprila 1941. godine. Velika rekonstrukcija celog Pozorišta bila je u period od 1986. do 1989. godine kojom je vraćen stari izgleda zgrade pre ratova.

U sledećem, poslednjem delu serijala o najstarijim pozorištima u Srbiji, očekujte detalje vezane za Pozorište „Sinđelić” ( Danas: Narodno pozorište u Nišu), Pozorište u Bečkereku (Danas: Narodno pozorište „Toša Jovanović”), Narodno pozorište u Subotici, Narodno pozorište u Somboru, Šabačko pozorište i Narodno pozorište Užice.

Foto: Muzej pozorišne umetnosti Srbije



Povratak na vesti


Ukoliko želite da naš rad podržavate iznosom koji sami određujete na mesečnom nivou, kliknite ovde: https://www.patreon.com/hocupozoriste