Na Velikoj sceni Beogradskog dramskog pozorišta početkom aprila održana je premijera predstave ,,Kraj sveta u tri čina”, u režiji Selme Spahić. U pitanju je omnibus predstava, koja je nastala spajanjem tri pobednička dramska teksta sa konkursa ,,Skriveni glasovi iz senke pandemije”: ,,Pod suknjom” Kristine Kegljen, ,,Aktivistkinje” Katje Gorečan i ,,Svet zaslužuje kraj sveta” Tijane Grumić. S obzirom na to da su autorke ovih tekstova poreklom iz Hrvatske, Slovenije i Srbije, u realizaciji predstave došlo je do saradnje pozorišnih ekipa iz sledećih triju gradova – Zagreba, Maribora i Beograda – čime je, na jedan originalan i plemenit način, obnovljen duh stare Jugoslavije.
Konkurs ,,Skriveni glasovi iz senke pandemije”, na kome su oni izdvojeni kao umetnički najuspeliji, sabirao je tekstove u kojima su se autori bavili temom nasilja nad ženama, s posebnim akcentom na tome koliko je intenzitet ove vrste nasilja narastao u karantinskim uslovima života, tokom pandemije korona virusa. Samim tim što se u predstavi ovaj problem sagledava iz perspektive triju različitih zemalja, ukazuje nam se na to da se on ne odnosi isključivo na našu državu, već da je, nažalost, podjednako zastupljen i kod naših suseda.
Kao što joj i sam naziv kaže, predstava ,,Kraj sveta u tri čina” sačinjena je iz tri čina, unutar kojih postoji i podela na scene. Premda svaki od ovih činova i scena ima autonomni karakter, te se mogu zamisliti kao priče ili delovi priča koji funkcionišu kao podvojeni svetovi, u njihovu razuđenost koherenciju unosi upravo zajednička tematika – problem nasilja nad ženama – koja se u svakom i svakoj od njih sagledava iz drugačijeg ugla.
U prvom činu, koji nosi naziv ,,Pod suknjom”, na sceni se pojavljuju majka (Katarina Bistrović Darvaš) i kćerka (Anđela Ramljak), čiji izgled odaje zapuštenost i zaostalost u vremenu, a divlje ponašanje upućuje na varvarizam i anarhičnost. U pozadini se sve vreme čuje obespokojavajuća muzika, koja kod gledalaca izaziva osećaj jeze i povećava njihovu budnost kao pred nadolazećom opasnošću, a taj osećaj se intenzivira i naglim smenjivanjima mraka i treperavog neonskog osvetljenja, kojima se i vizuelno dočarava atmosfera nalik onoj iz horor filmova. Scenografija u ovom činu izgleda vrlo nasilno. Majka i kćerka nalaze se u prostoriji koja bi trebalo da predstavlja njihovu kuhinju, ali koja svojim izgledom pre podseća na nekakvu klanicu, nego na mesto na kome se okuplja porodica. Na velikom belom zidu okačene su, umesto polica sa posuđem i začinima, glave prepariranih životinja sa crvenim svetlećim očima, a odmah ispod njih nalaze se i dve lopate i puška. U takvom ambijentu majka i kćerka razgovaraju o problemu kćerkine neproživljene mladosti. Poučena svojim lošim iskustvom u izboru emotivnog partnera, koje ju je dovelo do toga da pola svog života provede u zebnji, majka zauzima jak zaštitnički stav prema svojoj kćerki, podsećajući je na nasilje koje je trpela i koje i dalje trpi od strane njenog oca, čime ubija kćerkinu veru u mogućnost prave ljubavi između muškaraca i žena. Iako se nasilnik ne pojavljuje na sceni, već se sve vreme o njemu govori iz ugla ovih dveju žena, na osnovu njihovog razgovora može se zaključiti da se on, u toj situaciji, nalazi u podređenom položaju u odnosu na njih, s obzirom na to da je bolestan i da nije u stanju da se sam stara o sebi. Takva situacija dovodi do promene ravnoteže u njihovim odnosima – osobe koje su do skoro bile žrtve nasilnika i same, u želji za osvetom, postaju nasilnici, a nekadašnji nasilnik prerasta u njihovu žrtvu. Pokazujući zadovoljstvo umesto pokajanja zbog počinjenog delikta, majka i kćerka na momente podsećaju na veštice. Videvši u svirepo kažnjavanim devojkama, koje su u srednjem veku nepravedno optuživane za veštičarenje, svoje daleke pretkinje, majka i kćerka postaju otelovljenja vekovima podređenog i tlačenog ženskog principa, koji se, umoran od dugogodišnjeg nepravednog trpljenja, preobražava u figuru veštice-osvetnice, odnosno, u onaj heteroimaž koji mu je društvo odvajkada pripisivalo.
U skladu sa novinama koje je moderno pozorište sa sobom donelo, i u ovoj predstavi se narušava ,,zakon četvrtog zida”, te se glumice prema gledalištu odnose kao prema ravnopravnom učesniku u predstavi i tretiraju ga kao svedoka svih dešavanja koja se odvijaju na sceni. Time se, na vrlo očigledan način, šalje poruka publici da, kako u ovoj predstavi, tako i u životu, nemi posmatrači nasilja postaju ujedno i njegovi saučesnici, ukoliko mu ne staju na put.
Drugi čin nosi naziv ,,Aktivistkinje” i bavi se problemom diskriminacije žena iz sveta kulture. Odvija se na slovenačkom jeziku, a u ulogama aktivistkinja mahom se nalaze žene koje nisu profesionalne glumice, već dolaze iz različitih kulturnih sfera, ali su, sve do jedne, preživele ili preživljavaju neki vid nasilja na svojim poslovima, isključivo zato što su pripadnice ženskog pola. Iako su sve te žene različitih profesija i starosnog doba, kao dominantne teme u njihovim pričama javljaju se problem eksploatacije žena na poslovima kojima se bave, kao i problem potcenjivanja njihovih intelektualnih sposobnosti. Usled takvog stava poslodavaca, žene su prinuđene da konstantno dokazuju svoju kompetentnost, što ih dovodi do prekomerenog broja sati provedenih u radu, za koji najčešće ne bivaju adekvatno isplaćene i nagrađene. Takve životne okolnosti izazivaju u njima ogromne količine stresa, koje ozbiljno narušavaju kako njihovo fizičko, tako i psihičko zdravlje. Umorne od života u kome se konstantno suočavaju sa nepravdama isključivo zbog svog pola, ove žene udruženim snagama izgovaraju jedno glasno i preglasno ,,ne” narušavanju integriteta njihovih ličnosti, zahtevajući ravnopravnost u odnosu na osobe suprotnog pola, kao i odštetu za sve do sada pretrpljene štete.
U trećem činu, koji nosi naziv ,,Svet zaslužuje kraj sveta”, dolazi do kulminacije u razvoju radnje predstave. U središtu ovog dela priče nalazi se jedno marginalno biće, krmača (Milica Stefanović), u kostimu koji na sebi sadrži mnogo dojki, dok iz njenog tela izvire veliki broj pupčanih vrpci, čime se simbolizuje nenormalni broj porođaja, kojima je bila podvrgavana. Podređujući ih svojim ličnim potrebama, čovek je svinje sveo samo na njihovu reproduktivnu ulogu, zanemarujući sve ostale njihove kvalitete, što nam ukazuje na to da je krmača, u kontekstu ove predstave, data kao metaforičko otelovljenje potlačenog, marginalizovanog ženskog principa. Na podudarnost između položaja žena i krmače ukazuje se i na drugim mestima tokom ovog čina (žena koja radi u mesari (Mirjana Karanović) podjednako je eksploatisana kao i krmača; kćerka te žene (Iva Ilinčić), u najvećem očajanju, pristaje na to da samu sebe svede na reproduktivnu ulogu, kako bi zaradila dovoljno novca za normalan život; umobolna stanodavka (Bojana Stojković) krči sebi put u novi svet prodavanjem svog tela), a do njenog najeksplicitnijeg naglašavanja dolazi na kraju čina. Razočarane poretkom sveta u kome žive i poistovećujući se sa krmačinom marginalnom pozicijom, sve žene iz ove predstave se ujedinjuju i, maskirajući se u svinje, pridružuju se krmači u njenoj revoluciji, koja dovodi do toga da one siđu sa pozornice u publiku i, simbolično, pojedu i samu predstavu, odnosno, rđavo skrojeni svet. Takav čin doprinosi stapanju svih ovih odeljenih priča u jednu jedinu priču sa vrlo jasnom porukom – ili će nasilje nad ženama prestati i život svakog bića na svetu biti ravnopravno vrednovan i uvažen ili će svet zapasti u anarhiju.
Premda je vrlo originalna i umetnički sjajno uobličena, ova predstava neće imati još mnogo izvođenja, s obzirom na to da je njena glavna težnja pokretanje zapitanosti kod ljudi o ovom velikom društvenom problemu, kao i podrška feminističkim udruženjima, koja nastoje da svojim aktivizmom utiču na njegovo rešavanje. Ukupno će brojati jedanaest izvođenja, tako da će, nakon beogradske publike, u njenim premijernim izvođenjima uživati još i publika u Zagrebu, Mariboru, Trstu i Budimpešti.
Foto: Dragana Udovičić, Antonio Ahel
