„Umetnost počinje tamo gde se slože neke tajanstvene i nepoznate sile unutar čoveka i epohe.”
Kada su je novinari jednom pitali hoće li da se predstavi, kao pesmicu je „izrecitovala” svoje ime u akronimu: M – kao marljiva, I – kao iracionalna, R – kao radosna, A – kao ako, baš me briga. To je bila Mira. Mira Trailović.
Mira sa maketom Ateljea 212
Velika dama beogradskog pozorišta, pozorišna lavica, večita upravnica, 101 osmejak, „buldožer u bundi” – bili su samo neki od nadimaka za ovu vanvremensku ličnost. Za života najpoznatiju, ali i jednako osporavanu rediteljku, osnivačicu i upravnicu Ateljea 212 i Bitefa, mnogi su govorili i govore da je ona bila „stub pozorišnog života Beograda, Srbije, ali i Jugoslavije”.
Rođena je u Kraljevu 1924. godine u uglednoj porodici profesora francuskog jezika. Njen otac Andreja Milićević preveo je 36 dela francuskih klasika. Deda joj je bio Milan Simić, upravnik Narodnog pozorišta. Odrastanje u domu obrazovanih roditelja i predaka izazivalo joj je teret. Po završetku Druge beogradske gimnazije, upisala je Teorijski odsek na Muzičkoj akademiji, a istovremeno slušala predavanja na Srednjoj glumačkoj školi koja je bila organizovana pri akademiji. U novembru 1944. sasvim slučajno je postala spikerka programa Radio Beograda. Sklonivši se od kiše u ulaz radija, tadašnji direktor čuo ju je u razgovoru sa drugaricama i ocenio njenu dikciju kao dobru, te je pozvao na audiciju za spikere.
Ubrzo je svojim glasom osvojila slušaoce. Policijski čas je još trajao, a nju je svako veče kući vraćala patrola. I pored opasnosti, nije se plašila, jer je znala da je toga dana uradila nešto dobro za nekoga.
Čitali smo na radiju pisma koja su stizala sa fronta i odlazila na front, obaveštenja o ratu koji je još trajao. Predstavljali smo ljudima jedinu mogućnost da nešto saznaju o svojima – rekla je u jednom od svojih intervjua 1977. godine.
Tražeći prikladniju primenu svog znanja i dara, na radiju se opredelila za radio-dramu i kako je u njoj postala uspešna, tu je zapravo otkrila svoj pravi poziv – pozorište! U Radio Beogradu je režirala oko 70 radio-drama.
U studiju Radio Beograda, februar 1951. (Izvor: Mira, gospođa iz velikog sveta)
Pored angažmana na radiju, studirala je više fakulteta. Studirala je na Arhitektonskom fakultetu, koji je bio želja njenog oca, Tehnološki fakultet, istoriju umetnosti (koju je apsolvirala), kao i Visoku filmsku školu koju je završila 1950. godine. Godine 1956. diplomirala je režiju na Fakultetu dramskih umetnosti u Beogradu, na kom je kasnije bila i profesorka.
Režijom „Fausta” 12. novembra 1956. godine u sali sa 212 stolica u dvorani nekadašnje novinske kuće „Borbe" otvoren je Atelje 212. Pored osnivanja ovog pozorišta, postala je i dugogodišnja upravnica. U prvoj pozorišnoj sezoni, ansambl Ateljea 212 izveo je šest predstava, među kojim su tri koje je režirala Mira Trailović: „Faust”, „Don Žuana u paklu” i „Iza zatvorenih vrata”.
Nakon brojnih premijera, Atelje 212 postaje važno ime u svetu pozorišta. Atelje je, takođe, prvo pozorište iz Jugoslavije koje je gostovalo posle Drugog svetskog rata u Sjedinjenim Američkim Državama.
Mira je zajedno sa Jovanom Ćirilovim inicirala osnivanje Beogradskog internacionalnog teatarskog festivala – BITEF-a , koji je nastao 1967. godine u Ateljeu 212 i predstavljao manifestaciju čija je umetnička direktorka bila od osnivanja do svoje smrti. U vreme hladnog rata ovaj festival predstavljao je jedinstveno mesto na kome su umetnici sa obe strane gvozdene zavese mogli da razmenjuju svoja iskustva. Mirinim zalaganjem osnovan je Bitef tetar, jedinstven po tome što se nalazi u prostoru nikada osveštene evangelističke crkve.
Zahvaljujući njenom predanom rediteljskom radu, beogradska publika imala je priliku da gleda najpoznatija dela avangardnih stvaralaca. U tom periodu otkriva i nove domaće pisce, postavljaju se na scenu dela Dušana Kovačevića i Aleksandra Popovića.
Jovan Ćirilov, Mira Trailović, Lila Altman i Milan Žmukić (Izvor: Mira, gospođa iz velikog sveta)
Kada su Ežena Joneska 1971. godine pitali šta je video u Beogradu, odgovorio je: „Miru Trailović. Zar to nije sasvim dovoljno?” Miru je odlikovao beskrajni šarm i prodornost, talenat za ubeđivanje i ostvarivanje mnogobrojnih međunarodnih saradnji. Godine 1968. publika ostaje bez teksta nakon izvođenja hipi mjuzikla „Kosa” u Mirinoj režiji, prve postavke u Evropi posle američke praizvedbe danas kultnog mjuzikla. Iako se ona nikada nije osvrtala na kritike svoga rada, jednu domaću kritiku pamtila je do svoje smrti. Poznati srpski kompozitor Dragutin Gostuški, koji je pisao za „Književne novine” nakon premijere „Kose” napisao je tekst „Kroz rupu na tarabi” u kome je za mjuzikl rekao da „nema sumnje da bismo bez Kose ostali siromašniji za jedno korisno saznanje o stanju današnjeg pozorišta na Zapadu, a s tim, razume se, i o opštem duhovnom stanju savremenog sveta”.
Jedini domaći tekst koji je kao praizvedbu režirala u Ateljeu bilo je Simovićevo delo „Čudo u Šarganu”, predstava koja je Ružici Sokić i Tašku Načiću donela Sterijine nagrade, a Miri kao rediteljki donela Oktobarsku nagradu Beograda. Predstava je gostovala na Festivalu umetnosti u Širaz-Persepolisu u Iranu, na Teatru nacija u Parizu, Suidadu de Meksiko i Festivalu Servantino. Posle pariske premijere predstave, pojavila se kritika pod naslovom „Le miracle Trailovic” (čudo Trailović) u kojoj J.P. Tison piše: „U svemu tome ima Brehta, Čehova, Beketa. Ali u toj režiji ima takođe i nečeg što se ne nalazi kod drugih, mešavine nebeskog i ovozemaljskog, dostojnog i neverovatnog. Mira Trailović je žena koja zrači i koja je tim sjajem očarala i same bogove teatra. Čudo Trailović znači obraćati se inteligenciji srca i steći svuda toplo razumevanje.”
Ružica Sokić, Mira Trailović, Slobodan Perović, Ljiljana Krstić, Vladimir Popović (Izvor: Mira, gospođa iz velikog sveta)
Dobitnica je priznanja Udruženja američkih pozorišnih umetnika, ambasade Nemačke za doprinos na polju kulture, bugarskog i čehoslovačkog društva, nagrade koju joj je uručio predsednik Italije, Đuzepe Saragat. Dobitnica je i Ordena komandora, koji joj je predao francuski ministar kulture Žak Lang.
Mira Trailović preminula je u Beogradu 1989. godine. Ubrzo nakon toga mnoga značajna mesta počinju da dobijaju njeno ime, od kojih su najpoznatija „Skver Mire Trailović” (ispred Bitef teatra), Velika scena Ateljea 212 ( koja je ovo ime dobila 2014.) godine kao i spomen ploča, rad akademskog Slavoljuba Caje Radoičića, koja se nalazi u foajeu pozorišta njenog rodnog grada Kraljeva.
Izvori: Teatron, Muzej pozorišne umetnosti, Beograd, 2001.
Mira, gospođa iz velikog sveta, Feliks Pašić, Muzej pozorišne umetnosti, Beograd, 2016.
