Na limesu zla

Na izmaku pozorišne sezone, novosadski teatrofili imali su priliku da pogledaju jedno neuobičajeno ostvarenje. Omladinska dramska sekcija Filozofskog fakulteta, zahvaćena rediteljskom magijom doktorantkinje Nine Stokić i Jovana Kovačeva, predstavila je rezultate svog celogodišnjeg zalaganja. Predstava „Pacolovac”, nastala prema izvornom tekstu Marije Stojanović, svoju premijeru dočekala je prethodne sedmice na proscenijumu kino-sale Filozofskog fakulteta. 

Sinergija zaljubljenika u dramsku umetnost, jedinstvena atmosfera koja je zadahnula auditorijum, te sasvim jednostavni, ali unikatni scenski elementi (počevši od scenografije, muzike, pa sve do kostima), dokazali su da umetnost ipak nije nužno osuđena na egzistencijalno grcanje pri dnu budžetskih lestvica. Zahvaljujući autentičnim idejama i doprinosima malih, iskrenih i utilitarnošću nezatrovanih kružoka, ona cirkuliše slobodno, lišena bremena pukog, pre mnogo vekova uspostavljenog, elitizma.

Arhetipski siže o čarobnom frulašu, prometejskoj figuri, čija umetnost kroti polakomljenu pošast i stupnje sveopšte anarhije vraća u harmonijski poredak, preinačen je u storiju o višeslojnim uzrocima propasti nemačkog grada Hamelna. Pramotiv spasitelja, koji nakon povratka ravnoteže biva stigmatizovan i izopšten iz zajednice, inkorporiran je na inkvizitorsko tlo srednjega veka, ali preodenut u modernističko ruho antiherojstva. Ustaljena sistemom drevnih kodova, kompozicija o mističnom, gotovo hristolikom strancu koji pristiže u epicentar epidemijske groznice ne bi li sprečio propadanje, u žarišnim, peripetijskim tačkama, izmenjena je prema modusima postavangardne književnosti, koja, od precizno odeljenih temporalnih i spacijalnih toposa načinjava univerzalne vremensko-prostorne odrednice, a odnose protagonističkog i antagonističkog pola, od konvencionalno izdiferencianih, čini fluidnim.

Priča o spasenju, u epiloškom delu preobražena u tragičnu povest o nemilosrdnoj osveti, od samog početka uspostavlja sistem ulančanih aluzija koje razotkrivaju njenu ambivalentnu sadržinu. Pean staroantičkog hora, kao angažovani polilog narodnog mnjenja, shodno političkoj poetici srednjovekovlja modifikovan je u monologe veća, nemušto priklonjenog inkvizitorskim sistemima sujeverja, zasvođenog sopstvenom gramzivošću i zaokupljenog održavanjem „utopističke” tromosti. Većnici, kao personifikacija mnogoglavog ali jednoumnog društvenog organizma krucijalni su deo rediteljske postavke, jer njihova dva ključna „nedelanja” (dopuštanje da najezda pacova pokori grad i pokušaj nasamarivanja frulaša) tvore glavni narativni tok. Predstavnici kolektivnog bića će presudne sekvence odigrati u prološkim i epiloškim deonicama, podražavajući socijalnu inertnost, koja kulminira u odjavnoj sceni - nakon što zov frule pomori svu decu Hamelna, većnici započinju sebični dijalog o nastupajućem prosperitetu, koji neće biti opterećen zaluđivanjima maštovitog dečijeg duha.

Nemogućnost polarizacije dramskih likova na protagonistički i antagonistički stroj, slivenost pozitivnog, spasilačkog i negativnog, osvetničkog principa u dvogubi lik frulaša, te mnoštvo referenci koje impliciraju na tradicionalno-folklorni pojmovnik (poreklo frulaša, postavljeno u neminovnu spregu sa htonskim prostorima gore/ planine, te stacioniranje radnje u gradić kroz koji protiče reka - takođe izrazito htonski konotirano područje), doprinose utisku o liminalnim krajolicima, na čijim se rubovima konturiše maglovito, alegorijsko naličje spoljašnjih dešavanja. 

Autentična scenografija, sastavljena od brdašcadi zgužvane hartije, podriva komično-groteskni sloj dinamičnih dešavanja, ali, takođe, predstavlja i šraf bujnog mehanizma metafora, kojima je zakriljena tragična hronika o društveno-politički ruiniranim pejzažima, koji su u srednjem veku nosili pečat inkvizicije. Nažalost, mastila takvih pečata razlivaju se duž svih istorijskih epoha, a menja se samo šaka koja ih obujmljuje.

Simbolika pacova kao rasadnika zaraze, jednako razvijene na površinskom i dubinskom planu događanja (bolesti kao posledice koja mori stanovništvo, ali i refleks nemarnosti stanovništva, kao uzroka takvog stanja), višeslojna je i neodvojiva od simbolike frulaša, čiji se podvojeni karakter ne može svrstati pod binarne kategorije dobrog, odnosno zlog. Pojava pacova kao istorijski posvedočenih vesnika kuge mogla bi predstavljati tek inicijalnu kapislu potonje pandemije, čijim bi se simboličnim otelotvorenjem mogao smatrati lik frulaša. 

Kuga, kao hroničarski fakt, u ovom komadu razlivena je na umirući sistem vrednosti, kojim preovladava liderska nezajažljivost, jednomišlje i korupcijska beskrupuloznost. Tako shvaćena, najezda pacova zadobija ljudskoliko obličje i postaje odraz etičke destrukcije, koju će, odnoseći nadu, simbolički predstavljenu utapanjem podmlatka, zapečatiti melos mističnog „spasitelja”.

Oštra rečitost ovog komada, skrivena u alegorijske dubioze tragikomičnih replika, ispraćena je zasluženim aplauzom. Reprizno igranje „Pacolovca” već je zakazano 29. juna u 21 čas, a dešavanja iz Hamelna sele se u baroknu salu Muzeja Srema u Sremskoj Mitrovici!