Na početku beše... Reč?

Kad je Niče plakao
Ustanova kulture Vuk Stefanović Karadžić
Piše: Ljiljana Božić
25. feb 2019.

Radnja predstave „Kad je Niče plakao“ odvija se na granici između realnog i imaginarnog, koja nikad nije čvrsto određena. U pitanju je fikcija sa istorijskim elementima, odnosno, anahroni susreti likova inspirisanih istorijskim ličnostima: filozofom Fridrihom Ničeom, intelektualkom Lu Salome, lekarom Jozefom Brojerom, njegovom ženom Matildom Altman, njegovom pacijentkinjom Anom O. (Bertom Papenhajm) i osnivačem psihoanalize Sigmundom Frojdom.  

U fokusu interesovanja sve vreme je „mračna“, odnosno, iracionalna, skrivena i potisnuta strana čovekove ličnosti, koja na nesvesnom planu intenzivno utiče na ponašanje. Svedena, ali efektna scenografija i osvetljenje veoma su simbolični. Recimo, smenjivanje svetlosti (koja u kriznim situacijama postaje crvena) i mraka dočarava tok svesti. Takođe, pranje rublja ne oličava samo Matildina zaduženja koja su joj dodeljena po rodnoj osnovi, već takođe ukazuje na konstantnu pojavu „prljavog veša“ u njenom braku sa doktorom Brojerom, na neraščišćene odnose supružnika koji žive zarobljeni u svojim patrijarhalnim ulogama. U ovoj predstavi značajan je motiv komunikacije i potrebe za razmenom i bliskošću sa drugim ljudima. Zbog toga su kroz hipnotičke doživljaje Jozefa Brojera prikazani dijalozi sa Fridrihom Ničeom. I Sigmund Frojd se pojavljuje kao sasvim mlad upravo da bi se videlo na koji način su njegovi prethodnici doprineli njegovim kasnijim dostignućima.

U predstavi „Kad je Niče plakao“ aktuelizovani su različiti društveni tabui, od seksualnosti sa svim pratećim frustracijama i kompleksima, do psihičkih oboljenja. Likovi nisu jednodimenzionalni nosioci određenih ideja (mada je filozofski dijalog između Brojera i Ničea povremeno teško pratiti, jer traži budnu pažnju gledalaca, a odvija se u završnici predstave), niti su idealizovani. Zbog toga, recimo, njihova potreba za bliskošću često prerasta u nekontrolisanu pohotu. Svi junaci se nalaze u raskoraku između usamljenosti i želje za autonomijom svoga bića u društvu i snažne potrebe za bliskošću sa drugim ljudima i pripadnošću zajednici. Njihovi unutrašnji i spoljašnji sukobi podstaknuti su upravo nemogućnošću da ove oprečne težnje u sebi pomire. Predstava nije interaktivna, ali sa brojnim univerzalnim pitanjima koje postavlja raskrinkavajući ljudsku prirodu i društvo, otvorena je prema publici i poziva na promišljanje.

U predstavi „Kad je Niče plakao“ značajno je pitanje društvene margine, pa je u tom smislu napravljena inverzija: ličnosti čuvenog Ničea i Frojda ovoga puta su u službi osvetljavanja zaboravljenog doktora Jozefa Brojera i – tri žene. Matilda, žena doktora Brojera, simbolički je prikazana kroz svoje rodne uloge – domaćice, majke i supruge. Njena potčinjenost u braku čini se još tragičnijom zbog toga što joj nijedna obaveza nije eksplicitno nametnuta, već je plod rodne manipulacije potpomognute tradicijom, pa se Matilda uprokos svojim frustracijama poslušno kreće između korita za pranje veša i elegantne toalete za dočekivanje gostiju. Lu Salome je predstavljena kao emancipovana žena bez iluzija o braku i drugim obavezama i ulogama namenjenim ženama. Ona živi slobodno, oblači se oskudno i manipuliše muškarcima zahvaljujući svojoj lepoti. Iako se ovakvo rešenje može shvatiti kao kritika izopštavanja emancipovane žene u očima zajednice, ono može delovati i kao stereotipno svođenje Lu Salome na tip fatalne žene, pogotovo zato što je izostavljena njena intelektualna dimenzija, koja nije nimalo zanemarljiva.

Lik Ane O. konstruisan je na granici između priviđenja i stvarnog susreta, između dragog lika i sablasti. Jedna od najsnažnijih scena u predstavi je ona u kojoj Ana vrišti ophrvana svojim frustracijama i nagonima (među kojima je i seksualni), dok je doktor umiruje dečijom zvečkom. Simbolika ove scene je višestruka: osim što ukazuje na potrebu za prevazilaženjem tabua i psihoanalitičkim (necenzurisanim) pristupom problemu, ona oličava i patronizovanje, manipulaciju i zanemarivanje problema marginalizovanih pojedinaca od strane moćnije društvene instance. Nažalost, ni u njenom slučaju nisu pomenuta intelektualna i društvena zalaganja. Ana O. (Berta Papenhajm) bila je feministkinja i osnivačica Društva jevrejskih žena. Kroz ženske likove u ovoj predstavi nagoveštena je sudbina mnogih žena koje su kroz istoriju žrtvovane pred važnim civilizacijskim otkrićima, a potom i zaboravljene.

Kraj ove predstave, koja se bavi najrazličitijim pitanjima identiteta, nudi višestruku mogućnost tumačenja. Da li ćemo vraćanje u prvobitni poredak shvatiti kao guranje iracionalne strane svog bića „pod tepih“ ili kao prihvatanje ljudske prirode koje će omogućiti potrebne promene, to pitanje ostaje otvoreno za svakog od nas nakon što u poslednjoj sceni potpuni mrak zamene jaka svetla, a glumci za pitaju da li smo spremni da rizikujemo (odnosno, da se suočimo sa sobom i sa drugima). Ekipa predstave nam je, uz svedenu glumu i nenametljiv humor, ispričala priču o značaju razgovora, jer upravo nas sposobnost govora čini onim što jesmo, a reči najuspešnije čuvaju od zaborava i omogućavaju da dijalog među ljudima i njihovim idejama traje kroz vekove.




Ukoliko želite da naš rad podržavate iznosom koji sami određujete na mesečnom nivou, kliknite ovde: https://www.patreon.com/hocupozoriste